De Zintuigen van de Dolfijn

Inleiding 

Dolfijnen beschikken over een aantal opmerkelijke zintuigen. Zo kunnen zo ontzettend goed zien, zowel boven als onder water. Ook het gehoor van een dolfijn is ongelofelijk ontwikkeld. Ruiken doen dolfijnen dan weer niet. Zij hebben geen ontwikkeld reukorgaan en proeven hierdoor waarschijnlijk ook niet of nauwelijks. Wel kunnen ze texturen waarnemen met de tong. Het voelen is eveneens een zeer hoog ontwikkeld zintuig. Dolfijnen zijn sociale dieren met een communicatie gebaseerd op het aanraken van soortgenoten en objecten. Ook kunnen zij kleine veranderingen van omgeving vrijwel meteen waarnemen. Dan is er nog een extra zintuig.. de echolocatie van een dolfijn is een soort derde oog en oor in één. 

Hoewel je het misschien niet zou zeggen van een dier wat een groot deel van zijn leven onderwater doorbrengt, hebben dolfijnen opmerkelijk goede zintuigen. Pas toen walvisachtigen in gevangenschap werden gehouden kwamen we hier achter. Toen was het namelijk mogelijk om allerlei dingen te testen waarbij de dieren vrijwillig mee kunnen doen aan onderzoek. In het wild is dit bijna onmogelijk zonder de dieren te verstoren. Er zijn verschillende wetenschappers die studies hebben verzonnen om de perceptie en zintuigen van dolfijnen te onderzoeken. Dit gebeurde al in de jaren 60'en 70' toen dolfinaria pas net hun opmars maakten. Vandaag kijken we naar de opmerkelijke dingen die dolfijnen doen en waar kunnen nemen.

Zicht
 

Zoals ik in de inleiding al beschreef kunnen dolfijnen opvallend goed zien, zowel boven als onderwater. De ogen van dolfijnen zijn aangepast om vooral onderwater goed te kunnen zien. Ze hebben ook redelijk goed zicht in laag licht, maar in het donker kunnen dolfijnen niet zien. Daar gebruiken zij echolocatie voor. Bovenwater zijn de ogen van een dolfijn kwetsbaar en worden ze beschermd door een dikke slijmlaag. Soms kun je dit slijm zien lopen onder de ogen van dolfijnen of orka's als ze hun hoofd boven water steken. Het lijkt op een soort tranen, maar dit zijn het niet. Het is puur bescherming tegen uitdroging en zon. Een andere bescherming die dolfijnen hebben ontwikkeld, met name in de warmere klimaten is een donkere huid rond de ogen. Als het ware een soort 'oogschaduw' die beschermt tegen het felle licht van de zon. Dit zie je bijvoorbeeld ook bij Cheetah's.

 Dolfijnen zien niet alle kleuren. Ze kunnen blauw, groen en geel waarnemen. Rood, paars, oranje etc. valt niet in het spectrum van een dolfijn. Een fel rode bal zien zij simpelweg als felgeel. Dit heeft te maken met het aantal kegeltjes en staafjes in de ogen en is bij iedere diersoort anders. Dit bepaald ook hoe goed een dier kan zien bij laag licht of zelfs in het donker. Wat opmerkelijk is aan dolfijnen is dat zij vanuit een positie die onderwater is accuraat naar bal of ander punt kunnen springen. Zoals de meesten van jullie weten wordt bij een overgang van boven naar onderwater de zichtlijn gebroken en zie je dingen die bovenwater zijn niet op de plek waar ze daadwerkelijk zijn. Dolfijnen hebben dus een manier om te berekenen waar zij naar boven moeten komen om de bal/target alsnog te halen. Dit is ontzettend indrukwekkend voor een dier! De ogen van de dolfijn zijn redelijk draaibaar, zij hebben namelijk geen echte nek, de wervels van de nek zitten aan elkaar vast waardoor ze erg beperkt zijn in het draaien van hun hoofd. Wanneer een dolfijn iets beter wil bekijken gaat hij vaak schuin of ondersteboven hangen. Wanneer een dolfijn zijn hoofd volledig recht uit het water steekt (spyhopt) kan hij bijna volledig om zich heen kijken.

Gehoor
 

Het gehoor van een dolfijn is uitermate ontwikkeld en gevoelig. Onderwater worden geluiden uiteraard al op een bepaalde manier versterkt, waaraan het dolfijnenoor zich nog verder heeft aangepast. Dolfijnen kunnen hele hoge frequenties horen. Dit heeft te maken met het feit dat zij ook echolocatie kunnen gebruiken. Dit zijn als het ware geluidsgolven, die zij weer terug opvangen in de onderkaak. Het oor van een dolfijn is van de buitekant niet zo opvallend. In een spleet achter het oog zit een klein gaatje. Kijk maar eens op de foto's hieronder. Toch is het oor sterk ontwikkeld en voorzien van gehoorbeentjes; daadwerkelijke botjes. Er is getest dat wanneer je een theelepeltje water in een bassin laat vallen, een dolfijn dit van tientallen tot honderden meters verder nog kan waarnemen. Veel dolfijnensoorten communiceren dan ook op verre afstanden in het wild. Dit doen zij onder andere door hun lichaam op het water te laten klappen. Soortgenoten kunnen dit tot kilometers verder waarnemen. Daarbij communiceert een groep dolfijnen vrijwel continu. Ze maken altijd kleine, hoge geluidjes waarvan er veel niet eens waar te nemen zijn door mensen. Het gehoor is dan ook het best ontwikkelde zintuig van een dolfijn.

Smaak
 

Dolfijnen hebben geen echte neus. Wat er overgebleven is van een neus tijdens de evolutie zit nu bovenop het hoofd; het blaasgat. Het blaasgat is de enige manier voor dolfijnen om adem te halen. Er zit geen luchtpijp aan hun mond verbonden. Een dolfijn kan dus letterlijk stikken met zijn mond wagenwijd open, mocht het blaasgat geblokkeerd zijn. Met het blaasgat kunnen dolfijnen niet ruiken, zij hebben dan ook geen reukvermogen. Dit betekent ook dat dolfijnen niets of nauwelijks kunnen proeven. Wel hebben zij een sterk ontwikkelde tong waarmee zij substanties kunnen waarnemen. De textuur van het voedsel is hierbij belangrijk en triggert eventuele genotsgevoelens die andere dieren krijgen van smaak. Zo is de substantie van vette vis heel anders dan van magere vis. Ook inktvis en schaaldier voelt weer anders, met een andere textuur. Dolfijnen hebben hier vaak duidelijk een favoriet in. Ook aparte substanties zoals ijs, gelatine of een waterstraal op de tong is een positieve prikkel voor dolfijnen.

Tast
 

Tast is een heel belangrijk zintuig voor dolfijnen. Zij leven natuurlijk in een omgeving waar zij continu omringd zijn en aangeraakt worden door water. Dit maakt de huid van dolfijnen al erg gevoelig voor veranderingen zoals temperatuur en stroming. Daarbij wordt tast veel gebruikt voor communicatie en andere sociale doeleinden. Dolfijnen zijn heel sensibel en communiceren zeer veel op tast. Dit varieert van kleine subtiele aanrakingen, zoals het boven elkaar zwemmen waarbij ze elkaar strelen of aanraken met de verschillende vinnen tot hele ruige stoeipartijen en bijten. Dolfijnen hebben geen handen en communiceren daarom veel met de bek en snuit. Zo tasten ze oppervlakten en objecten af met hun kin. De kin is ook vaak wat ruwer met een stugge witte huid of bult erop. Regelmatig ontstaan er ook wondjes op de kin door deze manier van aftasten. Ook onderling wordt de bek en snuit gebruikt. Duwen, stoten, bijten en krassen met de tanden zijn de orde van de dag. Ook gooien ze regelmatig hun hele lichaam in de strijd. Dit kan er erg ruw uitzien, maar dit is hoe de communicatie tussen deze dieren werkt. Wanneer je de tijd hebt in een dolfinarium of dierenpark is het leuk om eens te observeren hoeveel aanraking en lichaamstaal dolfijnen eigenlijk wel niet gebruiken in hun gewone dagelijkse gedrag.

Extra zintuigen
 

Veel culturen en mensen kennen dolfijnen nog allerlei extra zintuigen toe. Zoals bijvoorbeeld telepathie of het kunnen waarnemen van menselijke emoties. Hier is absoluut geen bewijs voor en wanneer je ooit met dolfijnen hebt gewerkt of er mee bent omgegaan zul je merken dat ze zich vrijwel hetzelfde gedragen als andere intelligente dieren. Hun intelligentie en de echolocatie, zou wel de bron kunnen zijn van het idee dat dolfijnen nog een hoger zintuig bevatten. Als het ware is de echolocatie van een dolfijn een soort derde oog en oor in één. 

Walvisachtigen zoals dolfijnen, maar ook walvissen en bruinvissen beschikken over een uniek zintuig dat erg lijkt op dat van vleermuizen of de sonar van een duikboot. Zij zenden signalen uit via de 'meloen', een orgaan in het voorhoofd. Deze signalen verplaatsen zich hierna razendsnel door het water en kaatsen terug wanneer ze een object of dier raken. Deze teruggekaatste signalen worden vervolgens in de onderkaak weer opgevangen en doorgestuurd naar het oor. Hierna worden de signalen vertaald naar informatie. Hierdoor 'zien' de dieren als het ware doormiddel van geluid. Met echolocatie kunnen dolfijnen onder andere de grootte en het materiaal van een object onderscheiden. Ook kunnen ze levende dieren onderscheiden van objecten en de omgeving. Geluid verplaatst zich heel efficiënt door water. Hierdoor is deze techniek heel erg nuttig voor walvisachtigen. Zij gebruiken dit onder andere voor de jacht en oriëntatie in donkere wateren. Wanneer je bij een dolfijn in het water gaat kan hij zelfs doormiddel van echolocatie bepalen of je mannelijk of vrouwelijk bent en wanneer je een vrouw bent zelfs in welk deel van de cyclus je je bevindt. Dolfijnen kunnen ook foetussen in de buik waarnemen. Zij zien als het ware door je heen zoals bij een röntgenstraal. Er zijn ook objecten waar echolocatie niet doorheen kan 'zien'. Zoals beton en neopreen. Echolocatie is zo effectief dat bepaalde soorten rivierdolfijnen zelfs meer op echolocatie navigeren dan op zicht. Sommige rivierdolfijnsoorten zijn zelfs zo goed als blind. Deze zelfde rivierdolfijnen hebben vaak extra snorharen op de snuit om hun weg te vinden door de donkere rivier en door de modderige bodem te wroeten. Hiermee hebben zij een extra gevoel voor tast. Dolfijnen blijven uiterst fascinerende dieren, wat deze verschillende zintuigen alleen maar bevestigen!